skdarda Aydnlatma



Bu harika beldeye akam karanl ayr bir gzellik katmaktadr. Akamlar skdarn sahili, cadde ve sokaklar rengarenk k cmbne brnmektedir. nsan ruhunu dinlendiren gzelim skdar gecelerinin Osmanl dneminde ne ekilde aydnlatld, cadde ve sokaklarn nasl klandrld merak konusudur.


Osmanl skdarnda Aydnlatma

stanbul; Asya ve Avrupa ktalarnn birletii, dou ve bat medeniyetlerinin bulutuu zengin tarihi dokusu, derin bir muhtevaya sahip kültürel birikimi, harika tabiat ve her dönemde medeniyetlere beiklik etmesi nedeniyle dünyann en önemli ehirlerinden biridir.

Bu ehrin en önemli merkezlerinden biri Üsküdar’dr. Üsküdar, stanbul’un Asya ktasndaki en eski yerleim birimidir. Tarih boyunca pek çok uygarla ev sahiplii yapan Üsküdar Fetihten önce bir islam ehri olmakla stanbul’un fethine de tanklk etmitir.


Bu harika beldeye akam karanl ayr bir güzellik katmaktadr. Akamlar Üsküdar’n sahili, cadde ve sokaklar rengarenk k cümbüüne bürünmektedir. nsan ruhunu dinlendiren güzelim Üsküdar gecelerinin Osmanl döneminde ne ekilde aydnlatld, cadde ve sokaklarn nasl klandrld merak konusudur.

Osmanl döneminde temel aydnlatma arac mumdu. Ayrca çra kandili diyebileceimiz meale, çra ve baka kolay alev alan aaçlarn tand, demir bir sra bal ilkel bir aydnlatma arac mevcuttu. Bunlar tayan, mealeyi tututuran ve gezdiren görevliye mealeci denirdi. Erken Osmanl döneminde sokaklarda klandrma olmad için fenerler tanrd. Fenerler bakr, bronz veya gümüten yaplarak, caml tanabilir kandillerdir. Yats namazndan sonra sokaklarda fenersiz dolamak IV.Murat döneminde (1623-1640) yasaklanmt.(1)

Osmanl Üsküdar’nda sokaklarn aydnlatlmas 19.y.y’a kadar söz konusu bile edilmemitir. Fenersiz sokaa çkmann yasak olduu bu dönemde gece bekçileri ellerinde fenerlerle gezerlerdi. Daha sonralar hali vakti yerinde olanlara ve devlet ricaline yal ve konaklarnn önlerine fener asma zorunluluu getirilmitir. Kap önlerine aslan bu fenerlere ilk sokak lambalar diyebiliriz.

Tanzimat’la birlikte kent hizmeti önem kazanmaya balamtr. Düzenli olarak sokak aydnlatmas Tanzimat sonrasnda gündeme gelmitir. Tanzimat’la birlikte batnn çada kent olgusu Osmanl ehirlerini, özellikle de stanbul’u etkilemitir. Bu etkilenmeden en çok Eminönü, Beyolu ve Üsküdar nasibini almtr. Bu dönemde sokaklarn aydnlatlmasnn medeniyet eseri olduu belirtilerek dükkanlarn önlerine kandil aslmas gerei ortaya çkmtr. steyenler evlerinin önüne de kandil asabileceklerdi. Takip eden zamanda Meclis-i Vala-i Ahkam- Adliye karar üzerine hali vakti yerinde olan kiiler hane ve yallarnn önlerinde yl boyunca kandil yakmaya mecbur tutulmulard. Halk içinden bu durumu benimseyenler hükümet nezdinde takdir görüyorlard. Böylece sokaklarda kandil ve fener yaklmas yaygnlat. (2)

1850’lerin sonunda ABD’de Pennsylvania’da bulunan petrol ksa zamanda ticari bir mal olarak Osmanl’ya girmiti. Petrol hzla aydnlatma araçlarnn yerini ald. Çünkü bal mumu ve zeytinya gibi aydnlatma araçlarndan daha verimli yanmakta idi. Petrol beraberinde depolama sorununu da getirdi. Patlamalara kar önlem almak için yerleim birimi dnda depolar kurularak gaz depolamas saland. lk gaz depolarndan biri Çubuklu’da kurulmutur. (3) 

Krm harbinden sonra ehremaneti’nin kurulmas ile birlikte ehrin sokaklarnn aydnlatlmas düünülmütü.(4) O zamanlar sokaklarn aydnlatlmas ehrin güvenlii ile ilgili bir sorun olarak görülüyordu. Yabanc bir giriimci olan Hers 1864’de dönemin güvenlik ilerine bakan en yüksek mercii olan Bab- Zaptiye Nezareti’ne ba vurarak sokaklarn petrol (gaz ya) ile aydnlatma imtiyazn ald. mtiyaz gereince stanbul, Üsküdar ile Boaziçi ve Marmara kylarndaki köy ve mahallelerin sokaklarnn aydnlatlmasn taahhüt etmiti. Her ay için lamba bana imtiyaz sahibine 22,5 kuru ödenecek, gaz lambalarnn yerleri Zaptiye Nezareti tarafndan belirlenecekti. Fenerler yaz ve k günein batmasndan itibaren yaklacak, güne douncaya kadar yank kalacakt. Her mahallenin sokaklarnda yaklan gazya fenerlerinin bedeli, zaptiye idaresi tarafndan mahalle imam ve muhtarlar eliyle her ay halktan tahsil edilecekti. 1877 ylnda gazya bedellerinin tahsili Tenviriye Resmi adyla belediyelere verildi.

Dünyada modern ve çada anlamda cadde ve sokaklarn aydnlatlmas 19.y.yln banda Havagaznn elde edilmesiyle balad söylenebilir. 18.y.yln sonunda havagazn Belçika’l Minckelaers ilk kez elde etmitir. Fakat havagaznn geliimini ngiliz Murdock salamtr. Londra’da tesisi edilen fabrikadan elde edilen havagaz ile ilk olarak 1812 ylnda Londra sokaklar aydnlatlmtr. Daha sonraki yllarda havagaz ile aydnlatma yaygnlam, ABD’de Baltmore ehri 1817, sonra Paris 1820 ylnda havagaz ile aydnlatlmtr. lk büyük Havagaz irketi 1812 ylnda Londra’da kurulan Gas Light and Coke Co’dur. (5)

Dünyada havagazndan faydalanlarak ilk sokak aydnlatmasnn gerçeklemesinden 44 yl sonra stanbul’da Dolmabahçe Saraynn havagaz fenerleri ile aydnlatldna ahit oluyoruz. Tanzimat’nda etkisiyle bat standartlarnda yaplan sarayn aydnlatlmas için 1856 ylnda saray has ahrlarnn bulunduu yerin arka ksmnda Dolmabahçe Gazhanesi tesis edilmiti. Balangçta sarayn aydnlatlmas amac ile yaplan gazhaneden üretilen gazlarn, üretim fazlasyla yakn sokaklara fenerler döenerek sokak aydnlatmas salanmtr. Galata, Pera, Yüksek Kaldrm, Cadde-i Kebir,(6) Pangalt, Fndkl, Beikta, Tophane-i amire, Talimhane ve Saraçhane’ye kadar olan bölge havagaz fenerleri ile aydnlatlmtr.(7)

a)Kuzguncuk Gazhanesi

Havagaz ile iç mekan ve sokak aydnlatmasnda yüksek verim alnmas sonucu havagaz tesislerinin yaygnlatrlmasna gidilmitir. Anadolu yakasnda havagaz ile aydnlatma ilk defa Üsküdar kazasna bal Beylerbeyi Saraynn aydnlatlmas için tesis edilen Kuzguncuk Gazhanesi’nden elde edilen gaz ile gerçeklemitir.

Bugünkü Beylerbeyi Saraynn bulunduu alanda daha önceden bulunan yaplar, 1851’de çkan yangnda hasar görmütü. Bunu bir uursuzluk sayan Sultan Abdülmecid artk burada ikamet etmemi, saray bir süre metruk kalmtr. Abdülmecid'den sonra tahta çkan Sultan Abdülaziz (1861-1876) tarafndan bugünkü Beylerbeyi Saray, Sermimar- Devlet olan Sarkis Balyan ve kardei Agop Balyan tarafndan yeniden yaplmtr. Sarayn yapm 1864’de tamamlanm, 21 Nisan 1865 ylnda Sultan Abdülaziz, Beylerbeyi Camiindeki Cuma namaz sonrasnda yeni saraya törenle gelmitir.(8) 

Beylerbeyi Saraynn yapmnda ve ihtiyaçlarnn giderilmesinde hiçbir masraftan kaçnlmam ve aydnlatma içinde zamann önde gelen teknii havagazndan faydalanlmtr. Sarayn aydnlatlmas için Kuzguncuk Baba Nakka Soka’nda bir gazhane kurulmu, her ne kadar balangçta sarayn aydnlatlmas için yaplmsa da üretim fazlas gazla hem halka, hem belediyeye kolaylk, hem de gelir salamak için darya gaz verilmesine ve sokaklarnda aydnlatlmasna balanmtr. Beylerbeyi, Abdullah Aa, stavroz, Burhaniye, Fstkl semtlerinin sokaklar ile saray tünelleri Kuzguncuk Gazhanesinden elde edilen gazla aydnlatlmtr.(9) Kuzguncuk Gazhanesi Anadolu yakasnn en eski sanai tesislerinden biridir. Üsküdar meydan ve ana caddeleri ile büyük camilerinde havagaz ile aydnlatldn sanyoruz. Üsküdar cadde ve sokaklarn modern ehircilik anlay ile aydnlatlmas ilk defa Kuzguncuk Gazhanesinde üretilen havagaz ile gerçeklemitir. Ancak bu gazhane zamanla yetersiz kalm ve ihtiyaca cevap veremez duruma gelmitir.

b)Üsküdar-Kadköy Gaz irketi

Kuzguncuk Gazhanesi’nin yetersiz kalmasyla birlikte yeni bir gazhane tesis etme çalmalar balatlmtr. Kadköy Hasanpaa semtinde yeni bir gazhane tesis edilmesi fikri gelitirilmitir. Kadköy’de 1891 ylnda ina edilen yeni gazhanenin kurulma çalmalar, en azndan bu konuda fikirsel anlamda ina tarihinden çok önce gündeme gelmiti.(10)

Kadköy’de gazhane inas ve Anadolu yakasnda gaz imtiyazyla ilgili ilk tekliflerin 1891 imtiyaznn verilmesinden iki yl önce verildiini görüyoruz.(11) 28 Temmuz 1891 tarihli mukavelename ile Anadolu yakasnn havagaz ile tenviri (aydnlatlmas) Paris’li demir fabrikatörü Mösyö arl Jorji adna olarak Mühendis Anatoli Barcil’i ile Osmanl Devleti adna ehremini Rdvan Paa arasnda imzalanarak hayata geçirilmitir. Bu anlama ile Kadköy ve Üsküdar ile Anadolu sahilinden Sekizinci Daire-i Belediye (Beykoz) hududuna kadar olan bölgenin maden kömüründen elde edilen gaz ile aydnlatma, stma ve enerjisinden istifade etmesi salanacakt. mtiyaz müddeti 50 yl olarak belirtilmiti.(12)

1892 ylnda fiilen hizmete giren Kadköy Gazhanesi 06 Ocak 1892 tarihinde kurulan Üsküdar-Kadköy Gaz irket-i Tenviriyesi adyla faliyetini sürdürdü.(13) Üsküdar-Kadköy Gaz irketi I.Dünya avana kadar devaml çalm ise de, savan devam ve bitiminde ksa müddetlerle faaliyetini tatil etmekle beraber gaz üretiminde esas madde olan ta kömürü yerine zaman zaman zeytin çekirdeinden de gaz üretilmi ve tesisin üretime ara vermesi önlenmeye çallmtr.

Gazhanede üretilen gaz sokak ve iç mekan aydnlatlmasnda kullanlyordu. Cadde ve sokaklarn aydnlatlmas için yerletirilen gaz fenerlerinin aralarndaki mesafe 60 metre olarak döeniyordu. ehremaneti 2170 sokak feneri için Üsküdar-Kadköy Gaz irketine 733.333 kuru aydnlatma ücreti ödemekteydi. 1900 ile 1914 yllar arasnda Üsküdar’n cadde-sokak, saray-konak, yal ve camilerinin aydnlatlma ihtiam görülmütür. lk defa 1914’de stanbul’da elektrik üretilmise de sokaklarn elektrikle aydnlatlmas 1920’lerde balamtr. Üsküdar-Kadköy Gaz irketi cadde ve sokak aydnlatmas için 2989 adet havagaz feneri yerletirmiti. Bunlarn 70 adedi parasz, dierleri ücretli olarak yaklmaktayd. Fitillerin deiimi ve bakm dahil fenerlerin yaklmas ehremaneti’ne ayda 85.000 ila 90.000 kuru dolaynda maliyeti vard. 1910-1914 tarihlerinde stanbul genelinde 8742 adet gaz feneri geceleri aydnlatmaktayd. Ayn dönemde belediye daireleri dahilinde 2316 gazya, 277 lüks yaklmakta idi. Bu saylarla stanbul’un dolays ile Anadolu yakasnn birinci ve ikinci derecedeki sokaklar geceleyin aydnlatlyordu. Bütün bu gaz fenerleri ehremaneti’nin belirledii yerlere konuluyordu.

Fenerler belediyenin belirledii vakitten 20 dakika evvel yaklyor, 20 dakika sonra söndürülüyordu. Fenerleri yakma ve söndürme ilemini yapan görevliye ‘’fenerci’’ denir. Fenerciler yakalarnda gazhane numaras bulunan yazlk ve klk üniformalar ile dolarlard. Fenerci elindeki uzun bir çubukla fenerin kapan açar, sonrada gaz musluunu çevirirdi. Yine aadan uzanarak ucu çakmaktal sobasyla gaz yakar, sonra cam kapa kapatrd. Fenerci gerektii zaman fenerlerin camlarn siler ve gerektiinde yanc ksmdaki havagaz gömleini deitirirdi. Bütün bu ifadelerden o devirdeki cadde ve sokaklarn ne kadar mükemmel bir çalma sonucunda geceleri aydnlatld sonucunu çkarabiliriz.

Osmanl Devleti’nin son bulup Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmas ile 1924 senesinde hükümetle yaplan ek mukavele ile anlama 50 sene daha uzatlmt. Türkiye Cumhuriyeti devleti adna ehremini Emin Bey, Üsküdar-Kadköy Gaz irketi adna irket idare meclis azasndan Arif Hikmet Bey arasnda Ekim 1924 ylnda anlama imzaland.(14) Eski anlama tadil edilerek yeni bir mukavele hazrlanmtr. Yeni hazrlanan mukaveleye göre imtiyaz hudutlar öyleydi. Kadköy, Üsküdar, Anadolu Hisar belediye snrlar içerisinde bulunan her yeri kapsamaktadr. Kadköy tarafndan Bostancba skelesi, Bostancba deresini takip ederek çerenköy, Merdivenköy, Libadiye, Muhacirköy, Çakalköy, ve Göksu Deresinden geçerek Akbaba arkasndan ve Kabakoz köyleri önünden ehitlikten inerek Anadolu Kava’na giden hudut dahilindeki yerlere imtiyaz verilmitir.(15)

1926 ylnda Yedikule Gazhanesini ileten firma Üsküdar-Kadköy Gaz irketini satn alarak ‘’stanbul Havagaz ve Elektrik Teebbüsat Sanaiye Türk Anonim irketi’’ adyla faaliyetine devam etti. Zaten 1920’lerden sonra elektriin faaliyete geçmesiyle havagaz önemini yitirmeye balad. 1938-1944 yllar arasnda Kadköy Gazhanesi müstakil olarak varln devam ettirdi. 1945 ylnda ETT’ye devir edildi ve 1993 ylnda kapatlncaya kadar geçen dönemde ETT çats altnda hizmet verdi

Bir zamanlar Üsküdar’n cadde ve sokaklarnda havagaz fenerleri, bunlar yakp söndüren fenerciler, gazclar, fitilciler gibi günün vazgeçilmez manzaralar göze çarpard. Bugün elektrik lambalarnn aydnlatt Üsküdar sokaklarnda fener ve fenercilerin izleri kalmadysa da, baz gönüllerde bu izler hala yayor. * 

ÜSKÜDAR KADIKÖY GAZ RKET TARH SEYR

1891 : Hasanpaa’da gazhane tesis edildi.
1892 : Üsküdar Kadköy Gaz irketi kurularak 50 yllna Franszlara imtiyaz verildi.
1924 : Cumhuriyet Hükümeti ile anlama yenilendi.
1926 :Yedikule gazhanesini ileten firma satn alarak’’stanbul Havagaz ve Elektrik Teebbüsat- Sanaiye Türk Anonim irketi’’ adn ald.

1931 :stanbul elektrik irketine satld.
1938-1944: Müstakil olarak varln sürdürdü.
1945 :ETT’ye devir edildi.
1993 :Tesisler üretimine son verilerek kapatld.

KAYNAKÇA

1-Doan Kuban, ‘’Aydnlatma’’, stanbul Ansiklöbedisi, s.474-478
2-‘’stanbul’’, Yurt Ansiklöbedisi, s.4030
3-Zafer Toprak, ‘’Aydnlatma’’, stanbul Ansiklöbedisi, s.478
4-Zeynep Çelik, Deien stanbul, stanbul 1996, s.37
5-‘’Havagaz’’, Hayat Ansiklöbedisi, c.3, s.1489
6-Nur Akn, 19.y.yln kinci yarsnda Galata ve Pera, stanbul 1998, s.127-129
7-Babakanlk Osmanl Arivi,Meclis-i Vala, nr.21204
8-Afife Batur, ‘’Beylerbeyi Saray’’, stanbul Ansiklöbedisi, stanbul 1994, c.2, s.206-210
9-Mehmet Rebii Hatemi Baraz, Beylerbeyi, stanbul 1994, c.4, s.269
10-BOA, uray- Devlet, nr.2426’da bulunan bir mukavele müsveddesinde ‘’.....Beri Üsküdar’la Kadköyü’ne mahsus olmak üzere yeniden mütemilatyla iki bab gazhane ina ve imal eylemek hakk- iltizam ve imtiyazn....’’ diye devam ediyor.
11- Babakanlk Osmanl Arivi, Mukavelat 6.
12- Babakanlk Osmanl Arivi, Mukavelat5; Osman Nuri Ergin, Mecelle-i Umur- belediye, stanbul 1995, c.5, s.2650
13-Ergin, a.g.e., s.2659-2668. Üsküdar Kadköy Osmanl Gaz irketi Tenviriyesinin Nizamname-i Dahilisini bulabilirsiniz.
14- Osman Nuri Ergin, Mecelle-i Umur- belediye.
15-ETT Gaz Teknik Dairesi Fizibilite Raporu.

* stanbul’un ve dolays ile Üsküdar’n aydnlatma ve stlmas ile ilgili tarihi bilgilere geni olarak ulamak için GDA’n yaymlad 3 cilt kitaba baknz: Sertaç KAYSERLOLU-Mehmet MAZAK-Kadir KON, Osmanl’dan Günümüze Havagaznn Tarihçesi, stanbul 1999,c.1, c.2, c.3.