SKDAR KAYIKILARI



Osmanl dneminde stanbul ehrinin genilemesiyle birlikte yerleim mahalleri boazn her iki yakasna hzla yaylm, Boaziinde semtler, kyler kurulmutur. Bu ky ve semtlerin birbiriyle hzl iletiimi ve ulamn salamas iin mekanlar aras insan tamaclnn nemi artmtr.


SKDAR KAYIKILARI

ÜSKÜDAR KAYIKÇILARI VE KAYIKÇILARIN DEMOGRAFK YAPISI

07.10.2012

Yaklak sekiz bin yllk tarihi geçmiiyle Dou ile Batnn birletii emsalsiz bir konumda yer alan dünya ehri stanbul. Dünya ehirlerinin bütün güzelliklerinden izler tayan esiz bir kültür koleksiyonu, Asya ile Avrupa’nn buluma noktas, farkl toplum, kültür, inanç ve medeniyetlerin kava, Bir su ve deniz kenti, suyun ekillendirdii yolda çalayarak bir su medeniyetinin oluumuna yön veren tarihin esiz ahengi stanbul.


Boazn en ilek ve nadide yerinde kurulmu olmasyla Üsküdar; Asya’nn Avrupa ile bulumasnn son noktasdr. Bu sayede sanat, ticaret ve köklü bir medeniyet merkezi olma özelliiyle sayl dünya ehirlerindendir. Üzerine iirler yazlm, arklar bestelenmitir ama Üsküdar’n tarihsel kimliini ortaya çkartan, toporafyasnn boaz içindeki  siluetidir.  

Osmanl döneminde stanbul ehrinin genilemesiyle birlikte yerleim mahalleri boazn her iki yakasna hzla yaylm, Boaziçi’nde semtler, köyler kurulmutur. Bu köy ve semtlerin birbiriyle hzl iletiimi ve ulamn salamas için mekanlar aras insan tamaclnn önemi artmtr. stanbullulara mahsus olan dostluk ve i ziyaretleri yapmak, ehrin merkezi olan resmi dairelere gidebilmesi için kar tarafa geçmek için en uygun vasta kayklard. Üsküdar ve dier sahil semtlerini birbirine balayan en hzl ve uygun vasta da dolaysyla kayklard.

Boaziçi’nde irket-i Hayriye ve buharl vapurlardan önce mekanlar aras insan tamacl kayklar vastas ile yaplmaktayd. Boaziçi, Haliç ve Marmara kylarndaki köy ve semtlerde yaayanlar ulamn kayklarla yapmak zorundaydlar. Dolaysyla Üsküdar ve Üsküdar’n Boaziçi semtlerinin hepsinde kayk iskelesi bulunurdu, hatta bazlarnda bir den fazla bile bulunurdu. 
Bu bildirimizde 1802 tarihli stanbul Kaykç Esnaf Saym Defterlerine göre Üsküdar kazas ve Üsküdar’a bal semtlerdeki skeleler, skelelerde kaçar adet kayk olduu, kaykç saylar ve bu kaykçlarn demografik yaps anlatlacaktr.

Kaykçlarn Sosyal Durumu ve Kyafetleri
Kaykçlar genellikle süslü ve gösterili giyinirlerdi. lmi yönden eitimleri az olan kaykçlar mesleki alanlardaki bilgilerini usta çrak yöntemi ile örenirlerdi. Boaziçinde kol gücü ile kaykçlk yaptklar için boazda esen rüzgar ve akntlar bilmeleri gereken temel iki mesleki bilgi idi. 

Yolcular kayklarna aldklarnda kaykç, püskülü boynuna dolar, krmz fesi, yank tenini ve al rengi bir kemerle tutturulmu alvarnn beyazl iyice ortaya çkard. Önden açk kollar, rüzgarda dalgalanan ipek ince gömlei, denizin mavi fonu üzerinde iyice belirirdi. Kaykçlar yaz mevsiminde kendine çok yakan, belde kuakla snrl, beyaz pamuklu alvar, geni kollu ipek bir ceket ve gösterili mavi püskülüyle ve normal krmz fesleriyle göz alc olurlard. Kaykçlar, siyah ipekli krepten yaplm, uzun kollu güzel gömlekler de giyerlerdi.

Kaykçlarn en önemli özelliklerinden biride fiziksel olarak güçlü olmalardr. Kol ve pazu gücü ile mesafe alndndan, kaykçlar bunu baarabilecek ve bir ömür boyu sürdürebilecek yapda olmalydlar. Denizle boumann, hayatn pazu gücü ile kazanmann bu insanlara kazandrd, vakar, kendine güven, baar ve bir ii yapmann getirdii sükunet; tatmin ve snrl para kazanmann verdii tok gözlülük ve kanaatkarlk niteliklerine kaykçlar genelde sahipti. 

Kaykçlarn Yolcu Tama Kurallar
Kaykçlarn genel olarak yolcu tamada uymak zorunda olduklar kurallar öyle sralayabiliriz;
Kaya haddinden fazla yolcu alnmamas
Kadn ve erkek yolcularn ayn anda tanmamas
Yolcularn herhangi bir ekilde rahatsz edilmemesi

Yolcu almnda nöbet usulüne dikkat edilmesi
Yolcudan fazla ücret alnmamas
Nizamname ile belirtilen özelliin dnda kayk kullanlmamas
Kayklara yelken taklmamas. 

Üsküdar Kaykçlar
16.yüzyl ile 18. yüzyl arasnda deiik tarihlerde yaplm olan kaykç esnaf saymlarnda Üsküdar iskelelerinin saylarnn deiiklik gösterdiine ahit oluyoruz.
Burada, Boaziçi kayklar ve kaykçlk ileri için önemli bir dönüm noktas olduu için Üsküdar Kazasnda 1802 tarihinde yaplan kaykç esnaf saym sonucunda 880 kiinin kaykçlk mesleini icra ettii görülmektedir. Bunlarn 
43’ü Hristiyan, 
46’s Yahudi ve 
791’i slam dinine mensuptu. 
Ayn saym sonucuna göre Üsküdar iskelelerine bal olarak çalan kayk saysn 385 olarak görmekteyiz.

Üsküdar Kaykçlarnn Ald Lakaplar
Osmanl döneminde insanlar baba adlar, memleket adlaryla ald lakaplardan ayrt edilirdi. Üsküdar kaykçlarnn da ald lakaplar mevcuttu. Kaykçlarn aldklar lakaplar öyle sralayabiliriz:

Ak                 Bekçi                 Kör                Kalayc                 Battal
Topal               Eski                   nce               Deli                      Satr
Kele               Baeski              Bölükba        Tembel                 Pehlivan
Sandalc           Gedik                Helvac           Çiroz                    Öküz 
Ellialt               Bayraktar        Tiryaki            Çolak                  Gemici
Paaolu           Leblebici         Kadolu        Köse                   Alemdar
Saka                Kalafatç         Göbekçi            Tatar                        Avanc
Bahçvan         Çörekçi           Sucu                Dabak                  Filikeci
Mühtü                         Kapucu           Kestaneci        Kürt                Emirolu
Kulolu           Çaylak            Parmaksz       Semerci          ekerci
Terzi                Çalk               Sar               Dömeci        Arap
Hatipolu        Yamak           Kalyoncu       Arabac           Zobu
Kumbaz          Hamlac         Civelek           Yörük             Çömlekçi
Tombul 

Üsküdar Kaykçlarnn Memleket Durumu

Kaykçlarn nereli olduu konusunda görevlilere verilen cevaplarda büyük çounluun stanbul ve özellikle de Üsküdarl olmalar dikkati çekmektedir. stanbul’un ili, Kadköy, Hisar ve Bulgurlu gibi dier semtlerinden gelip Üsküdarda çalanlarda dikkati çekecek durumdadr. 
Üsküdar kaykçlar Osmanl Devleti’nin corafi topografyasn yanstan önemli bir merkezdi. 
Üsküdar iskelelerinde kaykçlk mesleini icra edenlerin memleket durumu öyledir: Edirne, Badat, Konya, Tokat, Ürgüp, Arnavut, Bartn, Karada, Midilli, Bosna, Kandra, Erzurum, nebolu, Çeke, Kozyaka, Çerke, Bursa, zmir, Tosya...

Üsküdar skeleleri
Üsküdar semtinin iskeleleri, Anadolu tarafnn en ilek iskeleleridir. Özellikle ehir merkezindeki iskeleler büyüklük ve ilevi bakmndan önem arz etmekteydi. Anadolu’nun her tarafndan gelen, Avrupa tarafna geçmek isteyen ve Avrupa’dan Asya’ya geçenlerin ilk urak yeriydi. Üsküdar meydanndaki iskelelerden Dou’nun ticari ve askeri her türlü mal, deve meydan denilen Beikta’a geçer, buradan Avrupa’nn deiik ülkelerine gönderilirdi. 

Burada Üsküdarn boaziçi potansiyelini yanstan deiik tarihlerde yaplm kaykç esnaf saymlarnda, ariv vesikalarnda karmza çkan iskele isimlerini zikr edeceiz. Bir sahil semti olan Üsküdar kazasndaki iskeleler unlardr:
hsaniye skelesi, Salacak skelesi, Ayazma skelesi, Büyük skele, Balaban skelesi, Tophaneyeri skelesi, Mumhane skelesi, Kavak skelesi, Kuzguncuk skelesi, Sarta skelesi, Öküz Liman iskelesi, Hünkar skelesi, Ta Liman, stavroz skelesi, Beylerbeyi skelesi, Vaniköy skelesi, Çengelköy skelesi, Gülbahçesi skelesi ve Kandilli skelesidir.

Bu saym herne kadar tüm stanbul iskeleleri hakknda bilgi vermekte ise de burada Üsküdar kazas iskeleleri, kaykç ve kayk says, kethüdalar, demografik yaplar hakknda ksaca bilgi verilecektir. 

hsaniye ve Salacak skeleleri
Üsküdar’n Marmara’ya açlan tarafnda bulunan bu iskelelerde 
16 kayk 
23 kaykçs vard.
Kaykçlarn tamam müslümand.

Ayazma skelesi
Ayazma iskelesinde 
26 kayk 
53 kaykç bulunmaktayd.
Bu 53 kaykçdan 26’s kayk sahipleri, 27’si ise Aylakç (gündelikçi) idi.
Kaykçlarn tamam müslümand.


Büyük skele
Bu iskelede genelde daha büyük kayklar bulunurdu. Saym sonucuna göre iskelede 17 kayk, 101 kaykç bulunmaktayd.
Kaykçlarn tamam müslümand. 
Büyük iskelenin Kethüdas Osman Çavu’tur. 
Büyük iskelede ayrca 6 adet nöbet kay ve 17 kaykçs her daim beklemekte olup, Nöbet kayklarnn ayr bir kethütas vard (Kethüdalar Mustafa idi.)

Üsküdar kaykhanelerinde ihtiyaç duyulduu zaman görev yapan bamsz 91 kaykç vard. 
Hususi kayklar; 
Büyük iskelede, özel müterilere hitap eden kayklar ve kaykçlar vard. Bunlar hali vakti yerinde olanlara boazn kar yakalarna geçme, gezinti yapma gibi hizmetleri sunarlard. Bu kayklar kendilerine ait olup genel nizam olarak iskele nizamna tabi idiler. Saylar deiiklik gösterse bile bu saymda saylar 21 idi. 

Seksoncu kayklar;
Büyük iskelede ayrca askeri bölüklere ait kaykçlar da vard. Bunlardan en önemlisi 
seksoncular oca kaykçlar. Bu ocaa bal olarak 
16 kayk, 
32 kaykç görev yapmaktayd.
At Mavnalar
Yük tamak için kullanlan büyük kayklara mavna denilirdi. Genel manada yük tamak için yaplan mavnalara, yapt görev itibari ile deiik isimler verilirdi. At kay; içerileri döemeli olup, ba ve kç taraflar rampaldr. Rampalar hayvanlarn kaymamalar için çtaldr. kisi ba ve ikisi kç tarafnda olmak üzere dört kürei bulunurdu. Boazn her iki yakas arasnda at tamak için yaplmlard.
stanbul Gümrüünde görevli Üsküdar at mavnalar: Üsküdar’dan Eminönü ve Beikta tarafna at nakletmek için kullanlan kayk türüdür. 
Üsküdar’n; 
13 adet at mavnas mevcut olup, 
bu mavnalarda 49 kii görev yapmaktayd.

Büyük skelede görevli at mavnalar: 
27 adet at kay, 
107 kaykç görev yapmaktayd. 
At kaykçlarnn Kethüdalar Seyyit Mustafa idi.

Büyük skele Ate Kayklar
Büyük iskelede özel görev yapan kayk ve kaykç bölüklerinden en en önemlisi ate kayklar idi. Ate kay;üç ve dört çifte kayklara verilen isimlerdir. Ate kayklar dier emsali kayklardan daha dar ve zayf, ince ve narin yaplrd. Bu kayklara ate kay denilmesinin sebebi, yangn olduunda yangn tulumbalarn Eminönü’nden Üsküdar’a Anadolu yakasndan Avrupa yakasna nakil etmek için kullanlmasndandr. Yangn vuku bulduunda hususi olara bekleyen dört- be kayk, tulumba ve tulumbaclar süratle yangn mahalline tard. Bu kayklar zaman zaman yük ve insan tanmasnda da kullanlmtr. Bunlar ilk özel deniz itfaiyesi olarak adlandrabiliriz. 
Büyük iskelede 
11 ate kay 
21 kaykç olup, 
Ayr bir kethüdalar ve nöbetleri vard. (Kethüdalar Mustafa idi.)

Balaban skelesi 
Balaban iskelesinde 44 adet kayk görev yapmakta olup, bunlarn 9 adedini gayri müslimler iletmekteydi. Bu iskelede 95 kaykç çalmakta olup, 12 kiisi gayri müslimdi. skelenin Kethüdas Tahir’dir.

Tophaneyeri skelesi 
Tophaneyeri iskelesinin kethüdas Tahir’dir. Bu iskelede 38 kayk, 110 kaykç görev yapmaktayd. Bu kaykçlardan 66’s aylakç-gündelikçi olarak çalmaktayd.

Mumhane skelesi
Mumhane iskelesinin Kethüdas Tahir olup, bu iskelede 33 kayk ve 62 kaykç görev yapmaktayd. Bunlardan 33’ü kayk sahibi olup, geriye kalan 29’u kaykçlarn yannda çalan gündelikçilerdir.

Kuzguncuk skelesi 
Kuzguncuk iskelesinin Kethüdas Tahir olup, kethüda vakili Tombul Tahir’dir. Üsküdar iskelelerinin dierlerinden farkl olarak dikkati çeken bu iskelede görev yapan 58 kaykçnn tamamnn gayri müslim oluudur. Bunlardan 46’s yahudi, 12 hristiyandr. Bu iskelede 36 kayk görev yapmaktayd. 28 kayk yahudiler, 8’ini ise hristiyanlar iletmekteydi. Kuzguncuk iskelesinde görev yapan kaykçlarn 30’u gündelikçi olarak çalmaktayd.

stavroz skelesi
Beylerbeyi yaknlarndadr. stavroz iskelesinin Kethüdas Numan’dr. Bu iskelede 13 kayk, 18 kaykç görev yapmaktayd. 

Beylerbeyi skelesi
Beylerbeyi semtinin iskelesidir. Bu iskelede 23 kayk, 40 kaykç görev yapmaktayd. 15 kii gündelikçi olarak çalyordu.

Çengelköy skelesi
Çengelköy semtinin iskelesi olup, skele camiinin önündedir. u andaki iskele irket-i Hayriye döneminde yaplmtr. Çengelköy iskelesinde 19 kayk, 23 kaykç görev yapmaktayd. Görev yapan kaykçlardan 4’ü müslüman, 19’u hristiyandr. Kaykçlardan 4’ü aylakç olarak çalmaktayd.
 

Gülbahçesi skelesi 
Çengelköy semtinin dier iskelesidir. Gülbahçesi iskelesinde 23 kayk, 43 kaykç görev yapmaktayd. Bunlardan 9'u gündelikçi olarak çalmaktayd.

Kandilli skelesi
Kandilli semtinin iskelesidir. Kandilli iskelesinde 12 kayk, 17 kaykç görev yapmaktayd. Bunlardan 12’si kayk sahibi, 5’i gündelikçi olarak çalyordu.

Kaynakça:
1-Mehmet MAZAK, Eski stanbul’da Deniz Ulam, DO, stanbul 1998.
2-Mehmet MAZAK, stanbul’da Kaykç Esnaf ve 1802 tarihli Kaykç Esnaf saym Defteri, M.Ü. Yüksek Lisans Tezi, stanbul 1998.
3-Atatürk Kitapl Muallim Cevdet Yazmalar 1802 Kaykç Esnaf Saym Defteri,nr.B.8

http://www.mehmetmazak.com

II. Üsküdar Sempozyumu Bildirisi (12-14 Mart 2004)