ÜSKÜDAR’DA İLK MATBAA



üsküdar’da ilk matbaa, Selimiye’de, Harem iskelesi Yokuşu’nun başında, Bükücüler Hanı Sokağı uzerinde ve Sultan III. Selim tarafından yaptırımlı olan Boyacı Hanı’nda tesisedilmiştir.


ÜSKÜDAR’DA İLK MATBAA

ÜSKÜDARDA İLK MATBAA

Üsküdar’da ilk matbaa, Selimiye’de, Harem iskelesi Yokuşu’nun başında, Bukuculer Hanı Sokağı uzerinde ve Sultan III. Selim tarafından yaptırımlı olan Boyacı Hanı’nda tesisedilmiştir.

Eskiden kitap basılan yere Basmahane denirdi.Bizde ilk matbaa, ibrahim Muteferrika tarafından 1728 tarihinde Padişah III. Ahmet’in fermaniyle

tesis edilmiştir. Fakat, ibrahim Efendimatbaasının 1719 tarihinde, Marmara haritası nı bastırarak Sadrazam ibrahim Paşa’ya takdim ettiği de bilinmektedir. şeyhulislam AbdullahEfendi’nin fetvası ile faaliyete gecen matbaada ilk olarak Sıhahığı Cevheri’nin Van-Kulu tarafından tercumesi yapılan ve VankuluLugatı diye bilinen eser basılmıştır.

şeyhulislam Abdullah Efendi, 1154 (1741) tarihinde Kanlıca’daki yalısında vefat etti. Kabri,Kanlıca iskender Paşa Camii haziresinde

iken Kanlıca Mezarlıığı’na nakledilmiştir. Taşıvardır.ibrahim Muteferrika’nın matbaası Fatih’te,

Sultan Selim civarında, Mehmet Ağa Mahallesi’ndekikendi konağında tesis edilmiştir. İlk kitap 31 Ocak 1729’da basıldı ibrahim Muteferrika, 1160 (1747)’de vefat etti. Kasımpaşa, Aynalıkavak Mezarlığı’na gomuldu. Kafesi

destarlı şahidesi 1942 tarihinde Galata Mevlevihanesi Hamuşanı’na nakledildi. Ondort mısralı kitabesi fiair Nevres Efendi’nindir. Tarih

mısra şudur: Basdı ‹ibrahim Efendi sahn-ı firdevse kadem Muteferrika’nın vefatından sonra kalfalarından ve aynı zamanda damadı olduğu sanılan

Kadı ibrahim Efendi ile Kadı Ahmed EfendiSultan I. Mahmut’tan yeni bir ferman alırlarsa da faaliyete gecemediler ve matbaa 1797 tarihinde kapandı.

ıkinci Turk matbaası 1796’da Haskoy’dekiMuhendishane’de acıldı. Ucuncu Turk matbaası ise, 1802 yılında tesis edilen Uskudar matbaası’dır. Matbaa, Muhendishane hocası Abdurrahman Efendi’nin idaresine verilmiştir. Vankulu Lugatı’nın ikinci cildi burada basılmış ve matbaa Darut-t›baatil-

cedide adı ile isimlendirilmiştir. Dil, tarih ve tıbba ait turlu kitapların basıldığı Uskudar matbaası 1831 yılına kadar devam etmiş ve bu

tarihte Sultan II. Mahmut’un emri ile ıstanbul’a, Beyazıt ile Suleymaniye Camii arasında uzanan Takvimhane Caddesi uzerindeki Kaptan-ı Derya ibrahim Paşa Hamamı’na nakledilmiştir.Bu hamamın yerinde bugun istanbulUniversitesi Merkez Kutuphanesi bulunmaktadırSelimiye Camii ve Kışlası Vakfı arazisi icindeve bu vakfın musakkafaı› (geliri, akar›) olarak

yaptırılan buyuk ve gosterişli matbaa binasınınilk nazırı Abdurrahman Efendi 1222 (1807)’deYenişehir Mollası olduktan sonra vefat etti.Geometri ilminde mahir olup bu fende ustatidi.

Uskudar Tabhanesi, 4-5 sene kadar faaliyetinisurdurdukten sonra, 1807 senesi icinde, deftery emini vekili Salihzade Huseyin Beyefendi’ninifadesine gore, sermaye kıtlığından metruholacak hale gelmiştir. Huseyin Beyefendi, matbaayıkurtarabilir umidiyle 1222 fievval ayının

birinde (2. 12. 1807) muderris AbdurrahmanEfendi yerine Nazır oldu. Yani işletmesini. uzerinealmıştı, kar ve zararı kendisine aitti.Huseyin Beyefendi’nin kısa bir zaman sonra buişten ayrılması uzerine, matbaa işlerini, hacegandanAli Efendi ile Doğancılar Camii imamıHafız Mehmet Emin Efendi yurutmuştur. Matbaa, Alemdar Mustafa Paşa olayları sırasında ve 17 Kasım 1808’de, Selimiye Kışlasın’ınasi yeniceriler tarafından ateşe verilmesiuzerine, Kışla ve civardaki diğer butun yapılarlabirlikte yanmşştır. Yangında, bu civarda SelimiyeCamii’nden başka bir şey kalmamıştır.

Bir muddet sonra Ali Efendi, gelir payı karşılığındaişleri ortağı Hafız Mehmet Efendi’yedevretmiş ve 1817’de vefat etmiş ve tab’hanemukataası, Ruznamce-i evvel Abdurrahim Muhib Efendi’ye verilmiştir. Mehmet EminEfendi, vefatında 80 yaşında idi ve bu işten dolayı fakr u zarurete duşmuştu. Matbaa-i Amire’nin idaresi, Abdurrahim Muhib Efendi’nin 19 Zilkade 1236 (18. 8. 1821) tarihindeki vefatına kadar elinde kalmıştır. 10

Muharrem 1221 (30 Mart 1806)’da Paris Buyukelcisiolan Muhib Efendi’nin kafesi destarlışahidesi, Eyup’te Bahariye Mezarlığı’ndadır.Sefaretnamesi vardır. Kadın şairlerimizden Safvet Nesibe Hanım’ın da babasıdır. 1253

(1837)’de vefat etmiş ve babasının yanına gomulmuştur.Muhib Efendi’nin vefatından sonra, Tab’haneNazırlığı maktu’an (Goturu olarak) Hacegan-ıDivan-› Humayun’dan Cebehane-i Amire Nazırı ibrahim Sa’ib Efendi’ye tevcih edildi. Sa’ib Efendi, o sırada Beylikcilik’ten azl edilmiş olarakevinde oturuyordu. Bir cok muhim gorevdebulunmuş ve 1265 Muharreminin 13’unde(Aralık 1848) vefat etmiştir. Fakat taş mevcutdeğildir. Ailesinin şahideleri de buradadır.1821 Rum Ayaklanması sırasında ve sonrasında, matbaanın bir sabotaj sonucunda yakılması ihtimali ve burada calışanların bir kısmının‘Re’yadan’ olması, ibrahim Sa’ib Efendi’nin matbaayı daha emin gorduğu, istanbul’a nakliniistemesine sebep olmuştur. Matbaanın, şimdi

yerinde istanbul Universitesi Merkez Kutuphanesi’nin bulunduğu, Kaptan-ı Derya İbrahim Paşa Hamamı’na nakli, 7 Haziran 1824 tarihinde sona ermiştir.

Altı ayda matbaa nakline elverişli hale getirilmişve butun bu işlere ve matbaanın naklineHacı Haflim Efendi nezaret etmiştir. Bu sırada,

Mehmet Galib Paşa sadaret mevkiinde bulunuyordu.Uskudar Matbaası’nda ilk basılan eserlerden biri olan Van-Kulu Lugati, imam Ebu Nasr ısmail

Bin Hammad el-Cevheri’nin eseridir.Vankulu olarak tanınan Mehmet Bin Mustafael-Vani tarafından tercume edilmiş Arapca-

Turkce bir lugattir. ismi, Tercume-i S›hah-›Cevheridir. şeyhulislam Es’ad Efendi’nin elsine- i selaseden tertib eyledi.i bu eserin kitapcı-larda bulunmaması uzerine talebe-i uluma faydalı olacağı gerekcesi ile Abdurrahman Efenditarafından yeniden basılması teklif edilmiş ve

basılmıştır. Vankulu Mehmet Efendi, Medinekadısı iken 1592’de orada vefat etti.

Kaynaklar: (Mirat-i ‹stanbul, s. 188) (Sicill-i Osmani,

3/613 Ayni Hasan Efendi, 4/328 ‹brahim Muteferrika,

3/377 Abdullah Efendi, 3/325 Abdurrahman Efendi) (Turk

Dili ve Edebiyat› Ans. 1/248 Ayni; 6/155 Matbaa) (Ayni

Divan›, s. 283) (Turk Matbaac›l›.›, 1/60) (Konyal›, Uskudar

Tarihi, 2/527)