Osmanlda skdar



skdarn btnyle kontrol altna alnmas Yldrm Beyazt zamannda olmutur.


Osmanlda skdar

Osmanl’da Üsküdar:

Üsküdar’n bütünüyle kontrol altna alnmas Yldrm Beyazt zamannda olmutur. Yldrm Beyazt zamannda bütünüyle Türk hakimiyeti altna alnan Üsküdar bayndr bir kasaba haline gelmi, ticari yönden de canlla kavumutur. stanbul’un fethiyle yeni bir çan müjdesini dünyaya duyuran Fatih Sultan Mehmet, stanbul kuatmas srasnda Üsküdar’ önemli bir dayanak noktas olarak kullanmtr. stanbul’un fethinden sonra Osmanllar Üsküdar’a hak ettii önemi vererek fetihten önce küçük bir kasaba görünümünde olan Üsküdar’ önemli ve ihtiaml bir ehir haline getirmilerdir.
Osmanl Üsküdar’nn adeta bir iiri andran güzelliini stanbul’u gezen bütün seyyahlar anlatmaktadr. Evliya Çelebi, Seyahatnamesinde; 4. Murat zamanndaki Üsküdar’n tasvirini yapmakta ve u bilgileri vermektedir: 
“Üsküdar’n ahalisi birkaç frkadr. Bir ksm askeri taifenin ayan ve erafdr ki çeit çeit kymetli elbise giyerler. Bir ksm da alimler ve salih kiilerdir. Bir bölümü de fakirlie kanaat eden fakirlerdir ki bunlar saylamayacak kadar çoktur. Baka bir bölümü de gemiciler ve kaykçlardr, bunlar sanatkar adamlardr. Üsküdarllar kudretlerine göre kapama, çuha, dolama ve ferace giyerler. Üsküdar halknn çou Anadolu’dan gelmilerdir. Dilleri Türkçe’dir. Bunlarn içinde dil ehli, çok güzel konuan alimler ve airler vardr. Üsküdar’da Tebriz’den de gelenler vardr. Üsküdar’n has ve beyaz pidesi, kirde denilen ince yufkas ve çörei, tandr kebab, kayma, hora üzümü, karanfilli üzüm erbeti pek mehurdur”
Evliya Çelebi’nin kaydettii Üsküdar’da o dönemlerdeki kamu binalar 1638 ylnda yaplan sayma göre öyledir: “12 saray, 12 cami ve mescid, 5 medrese, 4 dar’ül kurra, 3 imaret, 11 ahane, 6 tekke, 5 hamam, 4 kervansaray, 500 han, 2 büyük çeme, 2 yahane, 2500 dükkan, 8 mesire yeri, 7 gezi yeri”
4. Murat döneminde Üsküdar, stanbul’un üç beldesinden biridir ve bir kad tarafndan idare edilmektedir. Evliya Çelebi seyahatnamesinde bu hususta u bilgiyi vermektedir. 
“ehir ahalisinin hakimi 500 akçe payesiyle Molladr ki, 100 görevli adamyla hükümet etmektedir. Cümle eyaleti köylerdir. Senede 40.000 haslat vardr”
Daha sonralar kad merkezli hükümet etme biçiminde deime olmu, Üsküdar Anadolu kadaskerliine bal bir naiblik haline getirilmitir.
Ünlü seyyah Amicis’in seyahatnamesinde de 1874 yl Üsküdar’ hakknda edebi bir dille yaplm bir tasvirle karlarz. öyle sesleniyor ünlü seyyah:
“Üsküdar beni akla gelmez manzara deiiklikleriyle cezbediyordu. Marmara denizinden baknca, bir tepenin üstüne yaylm büyük bir köyden baka bir ey deil, Haliç’ten baknca ehir gibi görünüyor, lakin vapur Anadolu yakasnn en ileriye uzanm burnunu dolaarak iskeleye doru dümdüz gidince ehir genileyip yükseliyor, binalarla örtülmü tepeler birbiri arkasna gözüküyor, vadilerden mahalleler çkyor, kökler yüksek yerlerde dalyor, küçük evlerle batan sona rengarenk boyanm sahil göz alabildiine uzanyor, nereye gizlenebilecei anlalmayan büyük, tantanal tiyatroya benzeyen bir ehir bir tiyatro perdesinin açlnda olduu gibi hemen gözler önüne seriliyor ve neredeyse kaybolduunu göreceinizi düünürken hayrete düüp kalyorsunuz. Sandalclar, at kiraya verenler ve tercüman kargaal içinde ahap bir iskeleye iniliyor, sarmak ve asma dallaryla örtülmü sar boyal küçük evlerin içlerinden yeillik fkran bahçe duvarlarnn arasndan yüksek çardaklarn altndan hemen hemen geçmeye mani olan büyük çnarlarn gölgesinden ylankavi bir ekilde tatl bir meyille yükselen anayoldan yürünüyor. Nereye bakt bilinmeyen sabit gözlerle uzanp tütün içen avare Asyallarla tklm tk dolu Türk kahvelerinin önünden geçiyor keçi sürülerine balarna çiçekler taklm mandalarn çektii ar kanlarla fesli sarkl köylülere Müslümanlarn cenaze alaylarna ellerinde çiçek demetleri ve aaç dallaryla gezinen hanmlara tesadüf ediyoruz. Daha az ihtiaml fakat yedi tepe stanbul’undan daha neeli ve daha taze baka bir stanbul gördüümüzü sanyoruz. Her tarafta krlar var, kenarnda ahrlar bulunan küçük sokaklar vadilerde ve tepelerde inip çkyor ve bahçelerle bostanlarn yeillii içinde kayboluyor. ehrin yüksen ksmnda derin bir köy sessizlii hüküm sürüyor. Aa taraflarda deniz ehirlilerin telal hayatyla kaynayor, orada burada yükselen büyük klalardan karmakark bir bart türkü ve davul gürültüsü dalyor ve binlerce ku ssz yollarda sçrayp duruyor. Bir cenaze alayn takip ederek ehirden çkyor, mehur Karaca Ahmet Mezarlna giriyor ve arzal geni bir arazinin üzerinde, bir taraftan Marmara Denizine öbür taraftan Haliç’e doru uzanan uzun uzun selvilerden meydana gelmi büyük bir ormann içinde kayboluyoruz. 19 Yüzyln ünlü kalemlerinden Lamartin de stanbul yazlarnda, ilk kez gördüü Üsküdar’ öyle tasvir eder:
“Uzakta tepeler yükseliyor, yeil kylar halinde inerek büyük bir ehri barndran bir burun halinde denize ilerliyordu. Buras Üsküdar’d. Birer kral atosuna benzeyen büyük ve beyaz klalar göz kamatran minareleriyle çevrili camileri, rhtmlar, evlerle örtülü koylar, çarlar ve kayklar ile Üsküdar gölgelik yerler, kameriyeler ve çnarlar altnda idi. Koyu ve derin bir selvi orman Üsküdar’n üstünde uzanyor, kylarda gözün alabildii uzakllara kadar sezilen ard sra dizili köyler, demir atm ya da yelken açm gemiler aaç gölgelikleri altnda küçük limanlar, oraya buraya serpitirilmi evler vard”
Üsküdar’l olup, orada dünyaya gelip, bütün feyzini Üsküdar’dan almakla övünen ve bu övüncünü Üsküdar üzerine kaleme ald yazlarda da vurgulayan Burhan Felek, Hayal Belde Üsküdar eserinde Üsküdar’ u satrlarla dile getirir
“Ben kendimi Üsküdar’da bildim ve Üsküdar’da buldum onun için Üsküdar’ severim. Soyad kanunu çkmadan önce ben imzamn üstüne Üsküdar’l diye bir sfat ilave ederdim, çünkü Üsküdar sfatyla övünürdüm. Üsküdar stanbul’dan eskidir. Üsküdar’n stanbul’a üstünlüü Yahya Kemal’in dedii gibi stanbul’un fethini seyretmi olmasdr. Bence Üsküdar deyince bütün Anadolu Yakas anlalmaldr, çünkü o yakann ba ehri odur. Osmanl devrinde Üsküdar bir mutasarrflk idi. O zamanlar kaza ile vilayet arasnda mutasarrflk denilen bir orta idare halkas vard. Üsküdar da bunlardan biri idi. Beykoz, ile, Kartal, Gebze ve Adalar kaymakamlklar Üsküdar’a balyd. Demek ki stanbul’un ta ile’ye ve Gebze’ye kadar yaylan Anadolu Yakas Üsküdar idi. hsaniye, Selimiye, Sultantepe hep saltanat devrinin kurduu ve ona göre isimlendirdii yerlerdir, çünkü Üsküdar stanbul’un sayfiyesi, sefa yeri idi. Üsküdar’da pek çok paa yaam ve yer yer oturduklar semtlere adeta mühürlerini vurmulardr. Mesela Rumi Mehmet Paa, emsi Paa, Kaptan Paa, Sinan Paa, Haydar Paa ve daha niceleri. Üsküdar’da seçilmi insanlar ermi ve evliyalarda vardr, balcalar Karaca Ahmet Sultan, Aziz Mahmut Hüdayi efendi, Selami Ali efendi, Kartal Baba, Nakka Baba, Saçl Halil Efendi ve birkaç seçilmi ermi insan kerametleriyle Üsküdar’da nice efsanenin altna imzalarn atmlardr.”
Osmanl Üsküdar’ Osmanl sultanlarnn dinlenme ve elenme yeri olduundan yap younluu daha o yllarda özenli bir seyir izlemitir.
1700’lü yllarda Üsküdar sahil kök ve saraylarnn says 100’ü bulmutur. Yine bu yllardan itibaren Sultan camilerinin yapm Anadolu tarafnda younlamaya balamtr. Bunun bir iareti olarak Yeni Valide Camii, Ayazma Camii ile 1728 ylnda yaptrlan III.Ahmet Meydan Çemesini görmekteyiz. Osmanl hakimiyeti altnda bir menzilhaneler ehri özellii de tayan Üsküdar’da Sultan III.Mustafa’nn, menzilcilerin oturmas, hayvanlarn balanmas, beslenip yetitirilmesi amacyla 3 menzilhane yaptrd bilinir. 1789-1807 döneminde Sultan III. Selim, Eski Kavak Saray’n yktrm ve yerine Selimiye Klasn yaptrmtr. Böylece bu bölgenin askeri ve stratejik önemi artmtr. Yine ayn padiah Selimiye Mahallesini kurdurmu ve böylece nüfusun Doanclar’dan öteye Haydarpaa’ya doru yaylma sürecini balatmtr. 19. Yüzylda Üsküdar’da Atik Valide Külliyesi’nin üstünden Bulgurlu’ya doru giden yol üzerinde yeni bir mahalle olumutur. 1845 ylndan sonra ilk yazl kl vapur seferi Üsküdar’a düzenlenmi ve 1858 ylnda da Üsküdar – Kabata arasnda ilk vapurlar çalmaya balamtr. 1900’lere gelindiinde Balarba ve Nuhkuyusu civarna kadar uzanan youn ve kalabalk bir yerleme dokusuna bürünmütür. Üsküdar’n Osmanl dönemindeki yerleim genilemesi douya ve kuzeye doru olmutur. Bizans döneminde küçük bir kasaba iken Osmanl elinde youn bir imar geçiren Üsküdar, Anadolu – Badat demiryolunun yapmyla transit ticaret merkezi olma özelliini Haydarpaa stasyonu’na brakmsa da her yl Mekke ve Medine’ye gidecek hac adaylarnn oluturduu Surre-i Hümayun’un Üsküdar’dan uurlanmas gelenek halini almtr. Hac adaylarn ve Sultann Mekke erifi’ne gönderdii armaanlarn oluturduu uzun konvoyun yola çkmas öncesinde düzenlenen törenler Üsküdar’a gerçekten büyük bir canllk getirmitir. Türkçe’de “At Alan Üsküdar’ Geçti” deyimi de yolculuklarn balangç yeri olma özelliinden dolay Üsküdar’ unutturmayan bir kalc deyimdir.
dare yaps açsndan stanbul’un fethinden sonra, ehir ve çevresinde yönetim ve yarg düzeninin kurulmas esnasnda iki büyük birim belirlenmiti. Sur içindeki alan stanbul kadl tarafndan temsil edilmeye balanm, Sur dndaki yerler Eyüp, Galata ve Üsküdar Kadlklar yeni Bilad- Selase olarak üç farkl birime bölünmülerdi. Üsküdar kads dier kadlarla birlikte Padiah ve sadrazama balyd. Anadolu Kava, Gebze, Kartal, Pendik ve ile’de Üsküdar kadsnn birer naibi bulunurdu. Beykoz kazas da Üsküdar kadlna balyd. Kandra ve ile kazalar da 1581 ylnda Üsküdar kadlna balanmt. 1877 ylnda Üsküdar mutasarrflk haline getirilmiti. Bu mutasarrflk dierleri gibi Zaptiye nezaretine balyd. Zaptiye Nezareti 1846 ylnda kurulmutu. Üsküdar’n mutasarrflk olduu dönemlerde kazalar arasnda Beykoz, Gebze, Kartal ve ile yer almaktayd. 1877 yl idari düzenlemelerinde stanbul ehremaneti 20 belediye dairesine ayrlm ve bunlardan dördü günümüz Üsküdar ilçe snrlar içinde bulunmaktayd. Anadolu Hisar ve çevresi 14. daire, Beylerbeyi ve çevresi 15. daire, Paaliman ve çevresi 16. daire, Üsküdar ve Doanclar çevresi 17. daire idi. 1913 ylnda bu sistem de kaldrlm ve yerine stanbul ehremanetine bal ube sistemi getirilmitir. Cumhuriyetten sonra da devam eden fakat Osmanl’dan farkl olarak ilçe statüsüne dönütürülen bu yaplanma, Üsküdar’n 1984 ylnda bamsz belediye haline getirilmesiyle son bulmutur.

alnt.....