TARİH BOYUNCA üSKÜDAR’IN İSİMLERİ



Üsküdar, tarihin muhtelif devirlerinde de- ğişik isimler almıştır. ilk cağdaki adı KHRYSOPOLiS’tir.


TARİH BOYUNCA üSKÜDAR’IN İSİMLERİ

TARİH BOYUNCA

üSKÜDAR’IN İSİMLERİ

Üsküdar, tarihin muhtelif devirlerinde de- ğişik isimler almıştır. ilk cağdaki adı KHRYSOPOLiS’tir. Onbinlerin Donuşu adlı eserinde Ksenophon, (M.O. 40l-400) Uskudar’dan ‘Khrysopolis’ diye bahseder. “Altıncı gun Kalkhedonia’dan Khrysopolis’e vardılar, ganimetleri sattılar ve orada yedi gun kaldılar”(Anabasis, 6. kitap, s. 304) Herodotos (M.O. 484-420) kendi tarihinde Khrysopolis isminden hic bahsetmemiştir. Yalnız, Kadıkoy’den dort yerde soz etmektedir. (Herodot Tarihi, s.615) “Dareios, Susa’dan cıktı, uzerinde koprununkurulmuş olduğu Bosphoros’daki Kalkhedon’a geldi. (Herodot Tarihi, s. 255) Strabon (M.O. 64-M.S. 21) Coğrafya adl› kitabı nda “Marmara’dan Karadeniz’e doğru acılınca, sol tarafta Byzantion’a komşu kısımlar –buraları Thrakial›lara aittir ve buraya Pontus’un sol tarafındaki kısımlar denir- sağ tarafta Khalkedon’a (Kadıkoy) komşu kısımlar kalır.” demektedir. Aynı kitabın IV-VIII. Bolumlerinde de “Pontus’un ağzında Megaralılar tarafından kurulmuşolan Kalkhedon ve bir koy olanKhrysopolis ve Kalkhedon’lar tapınağı bulunur.” denmektedir. (s. 3) M.S. 920 yılındaAnadolunun Tarihi Coğrafyası adlı kitabında Leo Phokas, “Bosphor’un ustundeki CHRYSOPOLıS’ten kacarak buraya gelmişti”diye Uskudar’dan bahseder. (s. 155) l8. Asırdaistanbul isimli kitabnda P. G. inciciyan, Khrisopolis ismi konusunda şunları kaydeder: “Uskudar’ın eski ad olan KHRıSOPOLıS’in menşeine dair muhtelif rivayet ve mutalaalar vardır. Bazılarına gore, ‘Khrista ve Agamemnon’un oğu Khrisos, Kırım’a giderken burada olup defnedildiğinden kendi adı verilmiştir’ denmektedir. Diğer bir faraziyeye gore ise, iranhakimiyeti esnasında (M.O. 513’ten sonra) şehirlerden toplanan altın burada biriktirildiğinden, ona Khrisopolis yani ‘Altın şehir’ adı verilmiştir.” Pers kralı Dareios (Daryusreios), iskit Seferi’nden

donerken bugunku Beşiktafşveya Kabataş tarafından Uskudar’a gecmifşve bu sefer esnasında elde ettiği hazineleri burada yaptırmıfş olduğu mahzenlerde saklamıştı. Bundan dolayı şehre ‘Altın fiehir’ anlamına gelen HRİSOPOLİ S adı verilmiştir. Kamusu’l-alam’da “Scutari” şeklinde yazılmış

olan Uskudar’ın ismi hakkında şu bilgileri bulmaktayız: “Uskudar eski bir şehir olup, ism-i kadimi (Hrisopolis) yani ‘Altın şehir’ yahut ‘Altın şehri’ idi. Bir rivayete gore Agamemnon’un oğlu Hrisis tarafından kurulmuştur. ‘Hrisis şehri’ anlamına gelen Hrisopolis denmiştir.Kızkulesi, Uskudar’ın Bizans abidelerindenkalmış yegane bakiyedir. Kulenin bulunduğu sahil, eskiden, Atina’lı General Charis(Kharis)’in karısı Damalis’in orada medfun bulunması sebebiyle DAMALıS BURNU adı-nı taşır. (P. G. inciciyan, istanbul Tarihi, s. 298) Kucuk Asya Tarihi’nde “Yolcular sandallarla Bosphorus’u gecerler ve ekseriya DAMALI S’te karfşı sahile cıkarlardı.” ve “Conrad, karşıya DAMALIS’ten gecerek M.S. 1113 senesindeımparator Constantinople’den DAMALIS’e ulaşmıştı.” denmektedir. Buradan da anlaşılacağı gibi, DAMALIS yalnızca Kızkulesi karflısındaki sahilin adıdır. Fakatzamanla Uskudar’ da icine alan bir isim haline gelmiştir. Sokrata gore ise (Kilise Tarihi); “Atina’lı kumandan Viadis tarafından surla cevrilen bir mevkide, Karadeniz’den gelen gemilerden ondalı k alrlardı.” Bir rivayete gore de şehir, sonradan orada SKUTARION (yani kalkan) imal edilip satıldığından dolay› SKUTARI adını almıştır. Fakat Uskudar’ın hic bir zaman suru olmamı ıştır. Sokrat’ın kitabında adı gecen yer Kadıkoy olmalıdır. Roma devrinde Uskudar’ın adı, SCUTARI olarak gecmektedir. Bu devirde SCUTUM (yani kalkan) taşıyan SCUTARI denilen Roma askerlerinin burada bir kışlası olduğu da bilinmektedir. Evliya Celebi ise Seyahatnamesinde şoyle demektedir: “Asıl ismi ‘Eski“Asıl ismi ‘Eski Dar’dır ki, meşhur bir yanlış olarak ‘Uskudar’ derler. Uskudar denilmesininsebebi de Seyyid Battal Gazi’nin Uskudar Bahcesi yanında Harun Reşid’in cadırı onundeyaptırarak oturduğu Dar (yer) dolayısıyladır. Tarihci Semavi Eyice, istanbulun Mahalle ve

Semt Adlar Hakkonda Bir Deneme adlı makalesindeşunları yazmaktadır: “Bir takım adlar vardır ki, şimdiki halde birer problem mahiyeti arzetmektedir. Bunların arası nda Uskudar, Koska, Tahtakale, Avratpazar›, Ferikoy, Pangalt› vs. yi saymak mumkundur.Uskudar’ın batı yayınlarında yerleşmiş izahı, Skoutarion’dan geldiğidir. Halbuki bunu haberci, ulak anlamına gelen Farsca-Turkce karı-şım› ‘USKUDAR’ kelimesine bağlamak veboylece Turk devrinde doğmuş bir ad olarak kabul etmek de mumkundur. Ancak evvelce KHRYSOPOLIS denilen bu yerin hic değilse XII. yuzyılda SKOUTARION ad› ile tanınmaya Başlamış olduğu anlaşışıyor. Nitekim, Dorduncu Haclı Seferi ile istanbul’a gelen Villehardouin buraya ESCUTARRE demektedir. Ancak, bu iki fikri bağdaştırmak kabildir. Şoyle ki, daha Bizans devrinde menşei Farsca’dan gelen Uskudar adı buraya verilmiş olabilir.”Aynı makalenin dipnotunda belirtilen bir başka onemli bilgi de, Uskudar adonon antik cağa bağlanan ilgi cekici, hatta belki de doğru olan bir izaha gore Roma devrinde ‘SCUTUM’ yani kalkan taşıyan SCUTARI denilen Roma askerlerinin burada bir kışlası olduğudur. (Okcular= Sagittari - Hafif kalkanlılar= Cetrati) Uskudar ismine ilk defa olarak Charles Texierin Kucuk Asya Tarihinde rastlamaktayız. Yazar bu kitabında, imparator Vallens’ın askerlerinin SKUTARİYEN adı verilen kışlalarda kaldıklarını yazmaktadır. Buradaki SKU- TARİ sozcuğu bazılarına gore Farsca ASKANDAR (Karargah-Konak yeri) kelimesinden ortaya cıkmakta, bazılarına gore de kalkan sozunden gelmektedir. Nitekim bu askerlere Kalkan taşıyan askerler’ adı veriliyordu. Samiha Ayverdi ise, Boğazicinde Tarih adlı eserinde şu bilgileri verir:

“Uskudar’ın adı ustune biribirini tutmayan iddialar her kitapta her kaynakta bir başka kalıba burunmuş. Biri cıkmış, Khrista demiş, guya ki, Agamemnon’un oğlu Chrysos veya Hiriseis, Kırım’a giderken, bir rivayete gore de kahin olan kız kardeii ıfigenia’yı ziyaret etmek uzere Yoros’a giderken bu mevkide olup defnedildiği icin ismi de koye yadigar kalmış demiş. Bir bafşası cıkmış, Bizans zamanında Latinlerin SKUDARİUM demelerinin sebebi, SKUTARİ yani kalkanlı askerler kışlası ve ESKOTER SARAYI’ndan kinayedir, demiş.” Kalkanlı askerlere SKUTARıOS’lar denildiği gibi Komnenos’lar (Xl-XV. asır) caı›ndan beri de burada SKUTARION adlı bir sarayın mevcut olduğu bilinmektedir. Butun buraya kadar soylediklerimizden de anlaşı lacağı gibi Uskudar’ın cağlar boyunca dort ismi olmuştur:

1- Antik Cağda

2 - Roma Devrinde

3 - Bizans Doneminde

4 - Osmanl› Devrinde

Yüzyllar Boyunca Üsküdar