Haydarpaşla Hastahanesi Cerrah Dershanesi, 1873



Osmanlı Ordusunda, alay ve taburlar ile hastanelerde bulunacak etibba ve eczacı ların görevleri ile terfileri ve diğer hususlar ıdare-i Tıbbiye-i Askeriye Nizamnamesi ile belirlenmişti.


Haydarpaşla Hastahanesi Cerrah Dershanesi, 1873


Haydarpaşla Hastahanesi Cerrah Dershanesi, 1873

Osmanlı Ordusunda, alay ve taburlar ile hastanelerde bulunacak etibba ve eczacı
ların görevleri ile terfileri ve diğer hususlar ıdare-i Tıbbiye-i Askeriye Nizamnamesi
ile belirlenmişti. Fakat bu nizamnamede cerrahlara ait bir hüküm
yoktu. Oysa orduda sargo sarmak, küçük ameliyatlar ve bunlara benzer şeyleri
yapmak üzere cerrahlara ihtiyaç vardı. 1839 yılından beri Mekteb-i Tıbbiye-i
şahane’de Fransızca eğitim yapılırken burada bulunan eczacı ve cerrah sınıfları
nda Türkçe e¤itim veriliyordu. Frans›zca t›p e¤itimini baflaramayanlar eczac›
ve cerrah sınıflarına geçiyordu. 1870 Yılında Mekteb-i Tıbbiye-i şâhâne’de öğ-
retim dilinin Türkçeleştirilmesi üzerine eczacı ve cerrah sınıflarına rağbet azaldı.
Hatta bazı eczacılar tıp öğrenimi görerek hekim olmaya başladı. Bu nedenle
orduda eczacı ve cerrah açığı baş gösterdi Her ne kadar elde bulunan cerrahlar
bu gibi cerrahi müdahaleleri yapmaktaysalar da çoğunun bilgileri istenen seviyede
değildi. Yeterli bilgisi olanların da sayısı az olduğundan, redif askerlerinden
bir çok taburun silah altına alınması gerektiğinde işe yarar cerrah bulmakta
zorluk çekiliyordu. Bazı cerrahlar vaktiyle askeri rütbe almıştı, bazıları ise
rütbesizdi. Rütbesiz cerrahlar bir yere tayin edildiklerinde, çeşlitli bahaneler uydurup
gitmediklerinden gönderilecek cerrah bulunamıyordu. Rütbesiz cerrahlar
göreve gitmeleri için zorlanamıyor, ancak fazla maaş verilerek razı edilebiliyor
du. Bu da hazineye gereksiz bir masraf yüklüyordu. Bu durumun cerrah yetiştirmeğ
e mahsus bir mektep olmadığından kaynaklandığını düşünen Dârıflura-yı
Askeri, 10 Nisan 1873 günlü oturumunda durumu müzakere etti. O tarihte Haydarpaşa
Hastanesi ameliyat mektebi/uygulama okulu olduğundan e¤itime muktedir
hocaların bulunduğu göz önünde bulundurularak Haydarpaşa Hastanesinde
üç yıllık cerrah sınıfları açılması kararlaştırıldı. Cerrah sınıfı öğrencileri pratik
için kliniğe devam edecek her sene sonunda teorik ve pratik imtihanlara girecek
ve mezuniyet sınavında başarılı olanlara şehadetname verilecekti. Dârışura-
yı Askeri mazbatası ile Haydarpaşa Hastanesinden yetişecek cerrahların çalı
şma statülerini belirleyen nizamname taslağı 17 Nisan 1873 tarihinde Sadaret’e
gönderildi. Sadaret tezkeresinde “Cerrah Dershanesi” olarak adlandırılan
bu okulun açılması için 29 Nisan 1873 tarihinde irade çıktı. Hemen ardından
durum Seraskerliğe bildirilerek gereğinin yapılması istendi.
21 Haziran 1873’te yürürlüĞe giren nizamnamesine göre buraya 18-25 yaŞ arasI
nda Türkçe okuyup yazabilen 25 genç kabul edilecekti. ÖĞrenciler Mekteb-i
Sanayi ö¤rencileri gibi alamet-i farikal› elbiseler giyecek, birinci s›n›fta 30, ikinci
sInIfta 60 ve üçüncü sınıfta 90’ar kuruş maaş alacaklardı.Birinci sınıfta; muhtasar
ilm-i teşrih, fenn-i cerrahiye-i sagir ve sarg› ve hususiyle kırk ve çıkık tevdisi
için lazım gelen takmlar, ikinci sınfta muhtasar fizyoloji ve müfredat-ı tıp
ve muhtasar ilm-i emraz-ı dahiliye, üçüncü sınfta ise ameliyat-ı cerrahiye ve
muhtasar ilm-i emraz-ı hariciye dersleri okutulacaktı. Bu derslerden iki sene
dönmüş olanlar›n kayıtları silinecek, eğitimlerini başarıyla tamamlayanların şehadetnameleri
Dârıflûra-yı Askeri Sıhhiye Dairesi’nden verilecekti. Haydarpaşa
Hastanesi’ne devam edecek talebeler eğitim süreleri boyunca derslerinden başka
hastanelere mahsus olan hizmet ve nöbeti ifa edecekleri gibi haftada bir kere
evlerine gideceklerdi.
şehadetname alan cerrahlar dört dereceye ayrılacaklardı. 1. derece cerrahlara
300 kurufl maaş ve ikişer nefer tayın, 2. derece cerrahlara 400’er kuruş maaş, ikişer
nefer tayın ile birer yem, 3. derece cerrahlara 500’er kuruş maaş ve kolağası
tayını, 4. derece cerrahlara ise sağkolağası maaşı ve tayınat ödenecekti. 1. derecede
üç, 2. derecede dört ve 3. derecede beş sene çalışmadıkça 4. dereceye geçilemeyecekti.
Dört sınıfta bulunan bu cerrahlar, Osmanl› ordusu askerleri gibi
teklif olunan memuriyetlere tereddütsüz gidecekler, bir bahane uydurmaları
halinde, Ceza-i Kanunname-i Askeri hükümlerine göre cezalandırılacaklardı.
Askeri sınıfa dahil olmayan bu cerrahlar, askeri hizmette bulunduklar› sırada elbiselerine
askeri rütbe takamayacak, fakat bulundukları derecelere mahsus alameti
takacaklardı. Açıkta kaldıklarında maaş ve tayın alma hakları vardı. Her orduda
çeşitli derecelerden 12’şer cerrah bulundurulacaktı. Mevki hastaneleriyle
kalelerde çalışacak cerrahlar 1. ve 2. ve 3. derecelerde olacaktı
1875 yılında Küçük cerrahi eğitimi verilen iki yıllık Sınıf-ı Cerrahan’da okutulan
dersler ve hocaları şöyleydi :
Birinci Sene : Fenn-i cerrahi-i sagir [Küçük cerrahi bilimi], Bnb. Mehmed Nazif Efendi,
haftada üç gün - Teflrih [anatomi], Bnb. Hafız Mehmed Efendi, haftada üç gün.
İkinci Sene : Muhtasar menafiü’l-aza [kısa fizyoloji] Miralay Miltiyadi Bey, haftada
bir gün - Muhtasar müfredat-› tıbb [kısa farmakoloji], Bnb. Dorsoviç Efendi,
haftada iki gün - Muhtasar emraz-ı dahiliye [kısa iç hastalıkları], Kym. Kadri
Bey, haftada üç gün.
1881 yılında Haydarpaşa Hastanesi etıbbası, Cerrah ve Eczacı Mektebi muallimlerinden
Dr. Tevfik Vacit, Dr. Hüseyin fiekip, Dr. Emcet Beyler, Harbiye Nezareti
tarafından yay›nlanmakta olan Ceride-i Tıbbiye-i Askeriye’nin yazarlarıydı-
lar.
Daha sonra cerrah sınıflarının eğitimi dört yıla çıkarıldı. Cerrah olarak yetişeceklerin
Fransızca öğrenmeleri için programa Fransızca gramer ve okuma-yazma
dersleri eklendi. Cerrah talebeleri derslerinden arta kalan zamanlarda koğuşlarda
yaralara merhem sürme gibi ufak tefek cerrahi işlemleri yaparlardı. 1888
yılında Haydarpaşa Hastanesi’nde alt› kadrolu cerrah çal›flmaktayd›, Cerrah S›-
n›flar›nda ise 64 ö¤renci vardı. Dört yıllık programda şu dersler okutuluyordu:
Fransızca, hesap [aritmetik], hendese [geometri], teşrih-i tavsifi birinci cilt
[deskriptif anatomi], cerrahi-i sagir [küçük cerrahi], ameliyat-ı cerrahiye, emraz-
ı dahiliye ve hariciye [iç hastalıkları ve cerrahi hastalıklar], müfredat-ı tıbb [materia
medika- farmakoloji], imdad-ı mecruhin [yaralılara ilkyardım], hıfzıssıhhat-
i askeri [askeri hijyen].
Haydarpaşa Hastanesi ılmühaber Defterinde yer alan beş cerrah Haydarpaşa
Hastahanesi Cerrah Dershanesi mezunudur. Cerrah-ı Evvel Mehmet Kamil Efendi
1877, Mehmet Ahmet Efendi 1880, Mehmet Efendi 1882, Nuri Efendi 1885,
Mehmet Re’fet Efendi ise 1889 yılında diploma almışlard›.
Y E N İ K A Y N A K L A R V E ‹İL M U H A B E R D E F T E R IŞIĞINDA
H A Y D A R P A Ş A A S K E R ‹İH A S T A N E S İ

U S K U D A R S E M P O Z Y U M U V I